Mongwadi wa sengwalo sefe goba sefe ke motho wa nama le madi yoo a phelago lefaseng la nnete. Dikgopolo tša mongwadi ga di lekelele lefaufaung bjalo ka pampiri ye e sa hlwego e hola ka selo. Dikgopolo tša mongwadi ke dienywa tše a di entšwego lefaseng la nnete, e sego la boikgopolelo. Ke ka lebaka leo mongwadi a swanetšego go ngwalela kgotsofalo ya setšhaba (Mogoboya 2011). Ka gona, dingwalo tša bokgabo ‘literature’ le setšhaba ‘society’ ga di aroganywe le gatee. Ge a reta bareti Achebe (1988) o bolela go no re bareti ke barutiši ba setšhaba. Go realo ke gore bareti le setšhaba ga ba aroganywe, ke baemedi ba ditiragalo tšeo ba di bonago setšhabeng. Ratau le Seanego (2026) ba otlolla mmono wa Achebe ka go re:

Basekaseki ba ba bolela taba ye bohlokwa, gore gabotse bangwadi ka kakaretšo ke baemedi ba setšhaba, ke baemelabotse le bobe ka gore ba ngwala ka sengwe le sengwe seo se tšwelelago kgahlegelong ya setšhaba. Fela seo se sa elwego hloko kudu ke gore bangwadi ba thea dingwalo tša bona ka ditiragalo le dingwalo tše dingwe. Mo tabeng ye Mokgoatšana (1996) o bolela ka gore molaetša wa sengwalo o thewa godimo ga dingwalo tše dingwe tšeo di fetilego. Ge nepo ya athikele ye e le go laetša dika tšeo di swanago magareng ga ditemana tša puku ya Baefeso le sereto sa Matsepe, go yo gatelelwa kudu molaetšamogolo woo o gorošwago ke bobedi dingwalo tšeo.

Moaposetola Paulo ge a ngwala puku ya Baefeso e be e le mogolegwa. Hisetori e hlatha gore o ngwadile ditaba tše nywageng ya AD 60–62. Paulo o be a fišagalelwa gore badumedi ba tsebe taba ye tee, gore Modimo ke wa batho ka moka. Ka gona, go ba le dikarogo ka lebaka la go baka Modimo go ka se tšwele setšhaba mohola. Paulo o tšweletša se pukung ya Baefeso kgaolong ya 4, temaneng ya 4 go fihla go ya 6, fao kgopolo ya tšona e gatelelago go no re Modimo ke o tee. Ge go balwa ka tsinkelo seretong sa ‘Go ba ntshe ga gago’ sa go thalwa ke Matsepe (1972), go a kgahliša go lemoga dika le molaetša wa go elelana thwii le ditemana tše. Seretong sa Matsepe go yo ahlaahlwa ka tsinkelo ditlamorago tšeo di tlišwago ke batho ba go rekiša leina la Modimo, e le ge ba jabetša bao ba se nago temogo ka ga ditaba tša boModimo le tumelo.

Tlhago ya nyakišišo ye e šupa gore go na le mathata a mabedi ao go ka thwego a lebane le yona, e lego: (1) tlhokego ya dinyakišišo tša go tswalanya Paebele le dingwalo tša SeAforika, (2) go se kwešiše gore Modimo ke yo tee. Go bothata bja pele, basekaseki ga se ba lemoga le go fihla gabjale gore bangwadi ba dingwalo tša bokgabo ga se ba ikema, ke gore, megopolo ya bona e hueditšwe ke se sengwe bophelong. Mohlala, Paebele e bopile dikgwekgwe ‘themes’ tše mmalwa dikanegelong le diretong tša bangwadi ba bantši ba bokgabo. Mo tabeng ye, Seanego, Chokoe le Sebola (2025) ba utolla gore go na le khuetšo ye kgolo kudu magareng ga Bokeresete le bongwadi bja bokgabo. Ka gona, go a swanela gore go tsupologe banyakišiši bao ba tla tsenyago mogoma temeng gomme ba lemoše batho ka kamano ya mafapa a mabedi a.

Go bothata bja bobedi, batho ga se ba hlwe ba kwešiša, go fihla le lehono, gore Modimo ke yo tee. Taba ye ke pharela ka gore setšhaba se arogane ka lebaka la kgetho ya tumelo. Athikele ye e bonagatša dikgopolo tša moreri Paulo le moreti Matsepe mabapi le bokotsi bja pharela ye.

Dinepo tša nyakišišo:

Dinyakišišo tša dingwalo tša papetšo ‘comparative literature’ ga se tša elwa šedi mo malemeng a Seaforika, kudu ge go bapetšwa dingwalo tša bokgabo le Paebele. Go ka dumelwa gore Paebele ke mothopo wo mogolo wa dikgopolo tša bangwadi ba mmalwa lefaseng ka bophara. Ka gona, teori ya Julia Kristeva ya sengwalo gare ga sengwalo ‘intertextuality’ e kgona go hlahla diphatišišo tša mohuta wo ka bokgwari. Plottel le Charney (1978) ge ba hlaloša teori ye ba re e dumela gore dingwalo di a anyana ebile di tšwetšana pele. Basekaseki ba ba kwešišega gore dingwalo di a huetšana. Alfaro (1996) o re teori ye e no re go na le sengwalo ka gare ga sengwalo se sengwe. Se ke gore, ge mmadi wa sengwalo sa A a ka hlokomedišiša diteng tša sengwalo sa B, o tla lemoga kgwerano ye kgolo magareng ga bobedi dingwalo tšeo. Bangwadi ke batho ba nama le madi gomme ba huetšwa ke dingwalo tšeo ba di balago gammogo le ditiragalo tše mmalwa maphelong a bona. Seanego (2025) o otlolla kgopolo ye:

Basekaseki ba ba ka godimo ba no gatelelela kgopolo ya gore sengwalo ga se sa ikema, se na le dilwanalwana tšeo di se hueditšego. Mogopolo wa mongwadi ga se wa ema felo gotee; o tšama o bogela ditiragalo tša bophelo gomme seo se hlola tšweletšo ya sengwalo. Moyise (2002:418) ge a ruma taba ye o re molaetša wa sengwalo ga o tswalelege, o dula o bulegile gore o ka fetošwa ka ge dingwalo tše difsa di hlagišwa.

Matsepe o kwešišitše mangwalo ao Moaposetola Paulo a bego a a ngwalela diphuthego Tesetamenteng ye Mpsha. Ga go makatše ge a rile go lebelela maphelo a batho ba gabo, a gopola dithero tša Paulo. Monyakišiši wa athikele ye o rile go bala sereto sa Matsepe, a lemoga tswalano ya go felela ‘complete relationship’ magareng ga sona le mangwalo a Paulo mo pukung ya Baefeso. Ka gona, teori ye e kgatha tema go thušeng go hlaramolla dikgopolo tša bangwadi ba babedi ba, Matsepe le Paulo. Temogo ya dikgwekgwe tša moswanomong dipukung tša bangwadi ba e hlotše phatišišo ye ya moswananoši.

Phatišišo ye e dirišitše mokgwanyakišišo wa boleng ‘qualitative approach’. Ke mokgwa wa go no bala dipuku gomme monyakišiši a di bapetša ka tsinkelo. Go bapeditšwe ditemana tša Paebele gammogo le sereto sa O.K. Matsepe. Papetšo e theilwe go kgwekgwe yeo e tšweletšwago ke bobedi dipuku tše, go realo, mokgwa wa dipalopalo ga se wa dirišwa. Pharataeme ya tlhathollo ‘interpretivism paradigm’ e thwetšwe go hlatholla ka tsinkelo melaetša ya dipuku tše. Pharataeme ya tlhathollo e kgontšhitše monyakišiši go hlatholla melaetša yeo e šikerwego ke bobedi dipuku tšeo di sekasekwago. Ka go tsenelela kudu ka gare ga dipuku tše, dihlogotaba tša tšona di hlathollotšwe go ya le ka dikgwekgwe

Bobedi sereto le ditemana tša puku ya Baefeso di hlaotšwe ka nepo ya gore di a nyalelana morerong wa go lemoša setšhaba ka ga botee, gore ba se ke ba aroganywa ke phapano ya dikereke. Tshedimošo e kgobokeditšwe ka tsela ya phetleko ya ditokomane ‘documents review’. Ditokomane tše tše pedi, e lego sereto le Paebele, di badilwe ka kwešišo gomme tša sekasekwa ka mekgwa ya tshekaseko ya diteng ‘content analysis’ le tshekaseko ya dikgwekgwe ‘thematic analysis’. Bobedi dithuluse tše di kgonagaditše monyakišiši go fetleka diteng le dikgwekgwe tše Matsepe le Paulo ba di rerelago setšhaba.

Ka morago ga gore a sokologe, Moaposetola Paulo o bile mogaši wa botshephegi wa ebangedi ya Jeso Keresete. O tlogile go ba mofarasei go ya go ba moaposetola (Mligo 2021). Tshokologong ya gagwe Paulo o ngwadile dipuku tše mmalwa Tesetamenteng ye Mpsha, go balwa Bakurante, Bagalatia, Baefeso, Bafilipi le Bakolose magareng ga tše dingwe. Go swana le dipuku tše dingwe, Paulo ge a ngwala Baefeso, moreromogolo wa gagwe e be e le go phatlalatša ebangedi ya Keresete. Phatišišo ye e hlaotše fela ditemana tše tharo tša kgaolo ya 4 pukung ya Baefeso; ke temana ya bone go elela go ya boselela, moo Moaposetola Paulo a ngwaletšego phuthego ya Efeso ka go re:

Ditemana tše tharo tše di bolela taba ya botee. Paulo ga a lebiše molaetša wo feela go baphuthegi ba Efeso, eupša go batho ka moka bao ba phelago lefaseng. Dikokwane tša botee godimo ga ditemana tše di ka hlathollwa ka tsela ye e latelago:

Ka boripana, ditemana tše di bjalo ka motheo wa sedumedi go tliša kwano ka dikerekeng. Di gatelela gore le ge badumedi ba fapafapane, Bakeresete ba swanela ke go ba ngatana e tee ka dinnete tša Modimo. Go hloyanela tumelo ga go iše setšhaba pele le gatee. Seretong sa gagwe sa Go ba ntshe ga gago, Matsepe ga se a dikologe seolo go bolela nnete ye, gore batho ba hloyane sebakeng sa tumelo mola Modimo e le o tee. Matsepe o tšweletša matshwenyego a mmalwa ka go ba gona ga Modimo. O re bangwe ba gateletše ba go hloka tsebo mabapi le ditaba tša boModimo. Temanathetong ya 1 sereti se re:

Methalothetong ye mene ya mathomo ka godimo sereti se laetša gore bao ba hlokago tsebo ka ga Modimo ba fetogile mašilo a bao ba tsebago kudu. Se tsopola seema seo se rego mašemo a ba bohlale ke mašilo; ke gore, ba a hlalefetšwa ka ge bona ba tšere nako ye telele go kwešiša ditaba tša Modimo. Mothalotheto wa 5 sereti se utolla gore ka leina la Modimo batho ba dirile dikgwebo, ba tšama ba hlalefetša bao ba sa kwešišego. Fa sereti se kgala baruti ba go bula dikereke ka maikemišetšo a go sela tlala. Ke ka lebaka leo temanathetong ya 2 sereti se rego:

Methalotheto ya ka godimo ya 9–10 e nyalelana thwii le ditemana tša 4–5 tša Baefeso kgaolo ya 4. Sereti se diriša potšišoretoriki go gatelela gore ke ka lebaka la eng dikereke e le tše dintši mo lefaseng mola Modimo e le o tee. Ye ke potšišo yeo e rwelego kgwekgwe ya sereto se. Sereti se swele kgotelele ka taba ye. Sereti e be e le modumedi wa kereke ya Luthere, gomme ditemana tša Paebele o kgonne go di bapetša le bophelo bja setšhaba sa gabo. Matsepe o lemogile gore dikereke di a oketšega mo lefaseng, fela ga go na kwano magareng ga dikereke tše (mothalotheto wa 11). O re setšhaba se kgakanegong, ga se sa tseba gore se kgethe kereke efe. Mothalothetong wa 13 sereti se gatelela kgopolo ya gore baetapele ba dikereke ba baka maemo a mohlodi wa lefase, Modimo. Ba timetša setšhaba ka go baka bogolo. Sereti se tšwela pele ka go re:

Fa sereti se bontšha gore dikereke di a kwalakwatšwa, baruti ba inyakela maphuthego tseleng. Se re naga ka moka batho ba biletšwa ka dikerekeng tša mehutahuta. Mothalothetong wa 20 sereti se re, ‘bošego boroko re hlobja ke bona’, go šupa gore batho ga ba sa kgona go robala ka khutšo bošego, ba selekwa ke mašata a dikereke. Sereti se diriša kelelathalo mothalothetong wa 23 fao kgopolo ya gore se meetsemagakwa ka kgetho ya kereke, e fetelago mothalothetong wa 24 ka gore a kgethe kereke efe. Se ke tšhupetšo ya bontši bja dikereke mo nageng.

Go temanatheto ya mafelelo sereti se sola baetapele ba dikereke bao ba dirišago karolo ya lesome (moneelo) go ikgobokeletša mašeleng. Se se itaetša go ba se fetošitše dikereke kgwebo. Sereti se bolela serokaphatla:

Thekišo ya leina la Modimo e a kgalengwa fa. Mothalotheto wa 27 se re sona ga se sa ntšha moneelo ka kerekeng, ka gore baetapele ba dikereke ba ja ditšhelete tšeo ka leina la Modimo. Sereti se bone nnete ye gomme ga se sa dumela go hlalefetšwa gape. Se ruma ka gore ba go huma ka go rekiša leina la Modimo a ba dire, gomme sona ga se ba dume. Go realo sereti se lemoša setšhaba gore se hlokomele pharela ye, gape le go re se se phaphaile le naga se re se nyakana le Modimo mola e le o tee.

Bjalo ka ge teori ya sengwalo gare sengwalo e dumela, tlhagišo ya dikutollo ka kua godimo e hlatsela gore sengwalo sa bobedi se ithekga ka sengwalo sa pele. Seretong sa gagwe Matsepe o hueditšwe ke molaetša wa Baefeso 4, gore Modimo ke o tee wa batho ka moka. Ge Baefeso 4 temana ya 4 e re: Mmele ke o tee, bjalo ka ge go bitšwa ga lena e le go biletšwa kholofelo e tee, Matsepe mo mothalothetong wa 10 o re: E fapafapanetše eng etšwe o le o tee?

Temaneng ya 5 Paulo o bolela ka gore tumelo ke ye tee, fela methalothetong ya 18–19 Matsepe o botšiša gore ke ka lebaka la eng ge dikereke tšeo di fapanego di tšama di ikgobokeletša maloko mola tumelo e le ye tee. Se se tliša kgopolo ya gore batho ga ba dumele go mmono wa gore tumelo e be ye tee. Sebakeng seo, yo mongwe le yo mongwe o inyakela kereke le tumelo ya gagwe.

Temaneng ya 5 Paulo o gatelela kgopolo ya gore Modimo ke o tee. Ge go balwa mothalothetong wa 13 Matsepe o re mmuši ga e sa le wena o le tee. Se se tliša kgopolo ya gore batho ba go nyaka go tšeela Modimo maemo ba atile mo lefaseng; batho ba ba dirago ditiro tša bomodimo, nepo e le ge ba nyaka go jabetša bao ba se nago tsebo ya tumelo.

Dikgopolo tša mongwadi ke kago ya setšhaba. Matsepe ka sereto se o bolela le setšhaba kantle le go rarela. Dikgopolo tša gagwe le tša Moaposetola Paulo di kiba ka mošito o tee. Bobedi ba lemoša batho gore Modimo ke o tee. Matsepe yena o tsinkela le bokotsi bja go hloka tsebo ka ga Modimo, o re batho ba wetše kotsing ya go hlalefetšwa mašeleng ka leina la Modimo. O kgala badumedi ba go gweba ka dikereke. Ge go le bjalo, gona mohola wa dikereke matšatšing a selehono ke ofe? Dikereke di swanetše ke go ba mafelo a go hlabolla seemo sa leago le monagano wa motho ‘psychosocial health’, e sego go gatelela bahlokatsebo ka ga tumelo. Paulo ge a ngwalela phuthego ya Efeso o ba lemoša ka botee, mola Matsepe a hlaba mokgoši wa ‘phafogang, diphiri di apere matlalo a dinku’ ge a kgalema badumedi ba go tšama ba hloma dikereke e le ge ba itshelela. Dinyakišišo tša ka moso di ka hlodimela ntlha ya mehola ya dikereke setšhabeng ge e lebane le palo ye e hlatlogago ya dikereke mo lefaseng. Diphatišišo di ka tsinkela ge eba tlhatlogo ya palo ya dikereke ka lebelo le lekaaka e hola setšhaba goba aowa, gona ditharollo e ka ba dife.