Hierdie artikel moet nie bloot as ’n akademiese narratief beskou word nie, maar eerder as ’n voorlegging wat soos ’n koerantberig oor die onderwerp lees. Die rede hiervoor is dat dit grootliks ’n woordelike verwerking van Engels na Afrikaans verteenwoordig ten opsigte van ’n narratief wat diepgaande inhoudende filosofies-teologiese en akademiese kwessies in oënskou neem. Hieronder val onder meer die verhouding tussen die wetenskapsfilosofie, neurologie en religie, asook die huidige problematiek rondom aardverwarming. Juis daarom beskou die outeur hierdie bydrae as oorspronklike navorsing wat voortvloei uit die werk van Joe Zadeh sowel as die outeur self, en wat as ’n voorbeeld in ’n akademies geakkrediteerde tydskrif soos Verbum et Ecclecia gepubliseer kan word.

Zadeh (2021:1) skryf in Noema, gepubliseer deur die Berggruen Instituut, dat Londen in 1666 ’n stampvol stad was. Die strate was smal, die lug besoedel, en inwoners het bo-op mekaar in klein houthuisies gewoon. Daarom het die plaag so maklik versprei, net soos die ‘Groot Vuur’. Ook skinderstories het vinnig versprei, en die gesprek van die dag was Margaret Cavendish, die hertogin van Newcastle.

Cavendish was ’n vurige romanskrywer, dramaturg, filosoof en openbare figuur wat bekend was vir haar dramatiese sienings en omstrede oortuigings. Sy het haar eie rokke ontwerp en met linte en versierings getooi. By een geleentheid het sy selfs die teater in ’n bostuklose toga bygewoon met haar tepels rooi geverf. Samuel Pepys het haar in sy dagboeke beskryf as ’n mal, verwaande en belaglike vrou – al was hy klaarblyklik deur haar gefassineer. In die bestek van drie maande het hy ses keer oor haar geskryf (Zadeh 2021).

Die hertogin het die publiek se aandag getrek aangesien sy ’n vrou met idees was – baie idees – in ’n tyd toe dit nie juis verwelkom was nie. Cavendish het grootgeword te midde van die moorddadige histerie van die Engelse heksejagte, en haar soms teenstrydige protofeminisme is aangevuur deur die oortuiging dat daar duidelike ooreenkomste bestaan tussen die manier waarop mans vroue behandel en die manier waarop hulle diere en die natuur behandel. ‘Die waarheid is’, het sy geskryf, ‘ons [vroue] leef soos vlermuise of uile, albei soos diere, en sterf soos wurms’ (Cavendish 1966).

In 1666 het sy The blazing world gepubliseer, ’n romantiese en avontuurlike fantasieroman – en terselfdertyd ’n satire op manlike intellektualisme – waarin ’n vrou deur ’n portaal by die Noordpool na ’n ander wêreld reis. Daar ontmoet sy veelkleurige mense en antropomorfiese diere, word sy keiserin en bou sy ’n utopiese samelewing. Vandag word die werk algemeen erken as een van die vroegste voorbeelde van wetenskapsfiksie (Zadeh 2021).

Panpsigisme is die radikale idee dat alles elemente van bewussyn bevat. Hierdie gedagte geniet deesdae weer besondere aandag en word toenemend relevant binne besprekings oor ’n koue en meganiese kosmos. Vir Cavendish was die idee van ’n ‘brandende wêreld’ egter nie bloot fiksie nie; dit was ’n metafoor vir haar filosofiese teorieë oor die aard van die werklikheid.

Sy het geglo dat die hele heelal op ’n rudimentêre en fundamentele vlak uit slegs een ding bestaan, naamlik materie¹ – maar ’n bewuste materie. Hierdie materie was volgens haar nie hoofsaaklik leweloos, inert of reduksionisties van aard, soos die meeste van haar tydgenote geglo het nie. Inteendeel, dit was lewendig, bewus en op ’n diep vlak onderling verbind – een met die altruïstiese ‘goeie’ wat ook in Homo sapiens teenwoordig is. In wese het sy voorgestel dat dit nie slegs mense is wat oor ’n bewussyn beskik nie, maar dat bewussyn in een of ander vorm deur die hele natuur teenwoordig is – van diere en plante tot rotse en selfs atome. Deur haar oë het die wêreld inderdaad gevlam (Zadeh 2021).

Ook Craffert (2024) stel in sy briljante boek, The fabric(ation) of consciousness: A neuro-ecological perspective, onder die opskrif ‘Animal consciousness’, die fenomenale vraag, soos in Afrikaans vertaal:

Cavendish was nie die enigste persoon wat sulke gedagtes gekoester het nie, maar dit was gevaarlike idees om te hê. In Amsterdam het die Joodse filosoof Baruch Spinoza² geskryf dat elke fisiese ding sy eie verstand het en dat hierdie gedagtes deel vorm van God se verstand. Spinoza se boeke is deur die kerk verbied, hy is met ’n mes buite die sinagoge aangeval, en uiteindelik geëkskommunikeer.

Drie-en-twintig jaar voordat Cavendish gebore is, is die Italiaanse Dominikaanse monnik en filosoof Giordano Bruno³ – wat geglo het dat die hele heelal uit ’n enkele universele substansie bestaan wat gees of bewussyn bevat – as ketter verklaar. Hy is gesnoer, aan ’n paal vasgemaak en lewend in die middel van Rome deur agente van die Inkwisisie verbrand. Sy as is daarna in die Tiber gegooi (Zadeh 2021).

Indien die dominante wêreldbeskouing van die Christendom en die opkomende wêreldbeskouing van die wetenskap oor enigiets kon saamstem, was dit dat materie dood is. Die mens was verhewe bo die natuur. Maar Cavendish, Spinoza, Bruno en ander het vasgehou aan die mantel van ’n antieke, dog radikale idee – een wat reeds deur filosofiese tradisies van die Ooste sowel as die Weste beweeg het sedert teorieë oor die verstand die eerste keer begin het. Spore daarvan kan gevind word in Hindoeïsme, Boeddhisme, Taoïsme, die Christelike mistiek en die filosofie van die antieke Grieke, sowel as in talle inheemse geloofstelsels regoor die wêreld. Die idee het baie vorme en weergawes aangeneem, maar hedendaagse navorsing plaas hierdie uiteenlopende tradisies grootliks onder een oorkoepelende teorie, naamlik panpsigisme [panpsychism]. Die kerngedagte van die voorafgaande argument kan soos volg saamgevat word (Zadeh 2021):

Afgelei van die Griekse woorde pan [alles] en psige [siel of verstand], is panpsigisme die idee dat bewussyn – moontlik die mees geheimsinnige verskynsel wat ons nog teëgekom het – nie uniek is aan die mees komplekse organismes nie, maar die hele heelal deurdring as ’n fundamentele eienskap van die werklikheid. Op ’n baie basiese vlak, het die Kanadese filosoof William Seager⁴ geskryf, is die wêreld wakker (Zadeh 2021).

Plato en Aristoteles het panpsigistiese oortuigings gehuldig, net soos die Stoïsyne. Aan die begin van die dertiende eeu was die Christelike mistikus, Sint Franciskus van Assisi, só oortuig dat alles bewus was dat hy met blomme gepraat en vir voëls gepreek het.⁵ Trouens, die geskiedenis van die menslike denke is besaai met uiters intelligente mense wat tot hierdie oënskynlik irrasionele gevolgtrekking gekom het.

William James,⁶ die vader van die Amerikaanse sielkunde, was ’n panpsigis (Kallen 2026). Dieselfde geld vir die gevierde Britse wiskundige Alfred North Whitehead. Die Nobelprys-bekroonde fisikus Max Planck het eenmaal opgemerk: ‘Ek beskou bewussyn as fundamenteel.’ Selfs die groot uitvinder Thomas Edison het sekere panpsigistiese sienings gehuldig, terwyl die digter George Parsons Lathrop geskryf het dat dit voorkom asof elke atoom oor ’n bepaalde mate van primitiewe intelligensie beskik (Zadeh 2021).⁷

Craffert (2024), onder die opskrif The mind–body problem and its historical solution, maak die volgende interessante waarneming:

Die meeste filosowe en wetenskaplikes met panpsigistiese oortuigings het hulle standpunte lank stilweg gehuldig uit vrees vir openbare bespotting. Panpsigisme is vroeër uitgelag in soverre dit enigsins ernstig opgeneem is, skryf die filosoof Philip Goff in sy boek Galileo’s error: Foundations for a new science of consciousness. Maar nou, voer hy aan, bevind ons ons te midde van ’n volskaalse panpsigistiese renaissance.

Goff is een van ’n groeiende aantal denkers regoor die wêreld wat na hierdie antieke teorie terugkeer (so ook die outeur van hierdie artikel). Aangespoor deur wetenskaplike deurbrake, herontdekte argumente uit die twintigerjare van die vorige eeu en die bemoedigende manier waarop panpsigisme die sogenaamde ‘harde probleem’⁸ van bewussyn probeer omseil, is hulle besig om die intellektuele fondamente daarvan te herbou en dit te ontwikkel tot ’n sterk kandidaat vir ’n omvattende teorie van die werklikheid (Zadeh 2021).

Volgens panpsigisme, het Cornel du Toit tydens ’n gesprek in die tuin van ’n restaurant naby die Universiteit van Pretoria verduidelik, deurdring bewussyn die hele heelal en vorm dit ’n fundamentele kenmerk van die werklikheid (sien Appendix 1 vir meer inligting oor Cornel du Toit).⁹ Dit beteken egter nie noodwendig dat alles bewustelik funksioneer nie. Die basiese idee is eerder dat die fundamentele boustene van die heelal – moontlik elektrone en kwarke – oor uiters eenvoudige vorme van ervaring beskik. Die komplekse ervarings van die menslike brein is dan op een of ander manier evolusionêr opgebou uit hierdie eenvoudige en rudimentêre vorme van ervaring.

Dit beteken nie dat jou stoel bewus is nie. Dit beteken wel dat die klein deeltjies waaruit die stoel bestaan, moontlik oor ’n vorm van rudimentêre ervaring beskik.¹⁰ ‘Ons het gewoond geraak aan die Kopernikaanse idee dat ons nie in die middel van die heelal is nie, maar bloot een planeet onder baie’, skryf Goff in sy eerste boek, Consciousness and fundamental reality. ‘Miskien is dit tyd vir ’n Kopernikaanse revolusie in ons denke oor bewussyn’ (Zadeh 2021).

Die idee van ’n wakker wêreld mag vir die meeste van ons onintuïtief¹¹ voorkom, maar dit is iets wat ons dikwels vanselfsprekend aanvaar gedurende die kinderjare. In 1929 het die Switserse sielkundige Jean Piaget¹² bevind dat kinders tussen twee en vier jaar oud geneig is om bewussyn aan alles rondom hulle toe te skryf (Brittanica Editors 2026). ’n Kind kan met ’n sprinkaan gesels, die sypaadjie blameer wanneer hy of sy struikel, en dit is nie so ’n vreemde gedagte om op daardie ouderdom te glo dat ’n blom die sonlig kan voel en dalk selfs kan geniet nie. Sprokies en kinderverhale is deurspek met lewendige wêrelde waarin bome, diere en voorwerpe die protagonis help of hinder.

Die meeste van ons laat vaar hierdie idees soos ons ouer word. Geleidelik beperk ons die begrip van bewussyn tot wesens wat al hoe meer na onsself (beliggaming) lyk, totdat ons – ten minste in die moderne Westerse tradisie – by die tradisionele siening uitkom dat bewussyn uitsluitlik in mense en sommige hoër diere voorkom.

Hiermee saam aanvaar ons gewoonlik die uitgangspunt dat bewussyn relatief onlangs, in kosmiese terme en slegs in ’n klein hoekie van die heelal uit volledig onbewuste materie ontstaan het. Iewers, ’n paar honderd miljoen jaar gelede, het die lig skielik aangeskakel, en iets het vir die eerste keer die werklikheid ervaar. Voor daardie wonderbaarlike vonk, het die groot fisikus Erwin Schrödinger¹³ gewonder of die heelal dalk niks meer is as ’n toneelstuk wat voor leë banke opgevoer is nie – ’n werklikheid wat deur niemand ervaar is nie en dus, streng gesproke, kwalik bestaan het (Yash 2022).

Presies watter diere oor bewussyn beskik en watter nie, bly egter ’n oop vraag. Daar bestaan geen algemene konsensus nie, hoewel baie mense intuïtief aanvaar dat ape en dolfyne bewus is, en waarskynlik ook honde en katte. Maar wat van wurms, skoenlappers of selfs Antarktiese krille? (Zadeh 2021). Tog moet my eie huiwering hier gedokumenteer word: Waarom nie ook die krille nie?

Maar gedurende die afgelope dekade is hierdie begrip herhaaldelik deur nuwe wetenskaplike ontdekkings uitgedaag. Ons is vandag goed vertroud met die speelsheid en kreatiwiteit van koppotiges. Daar is toenemende kennis oor die intelligente kommunikasie tussen swamme en die vorme van interspesie-samewerking wat in woude voorkom.

Heuningbye herken gesigte, gebruik gereedskap, neem kollektiewe besluite, kommunikeer deur middel van danse en blyk selfs ’n begrip van hoërorde-konsepte soos nul te hê. Plante kan op aanraking reageer. Trouens, die evolusionêre ekoloog Monica Gagliano¹⁴ het voorgestel dat ertjieplante gedrag kan aanleer, die geluid van lopende water kan identifiseer en daarheen kan groei, en selfs deur middel van klikgeluide kan kommunikeer (Gagliano 2024).

Indien ’n mens in ag neem dat plante ongeveer 80% van die totale biomassa op aarde uitmaak, terwyl die biomassa van mense min of meer gelykstaande is aan dié van Antarktiese kril (ongeveer 0.2%), dan sou die uitbreiding van bewussyn na die planteryk beteken dat ons op ’n besonder bewuste planeet leef (Zadeh 2021).

Kom ons illustreer dit met die volgende voorbeeld: Onlangse navorsing oor slymskimmel, ’n eensellige eukariotiese organisme sonder ’n brein of senuweestelsel wat soos ’n geel plas lyk, het getoon dat dit besluite neem, sy omgewing waarneem en die voedsaamste kos uit verskeie opsies kan selekteer. In een eksperiment het navorsers hawervlokkies volgens die geografiese patroon van stede rondom Tokio gerangskik. Die slymskimmel het daarop voedingstofkanaliseringsbuise gevorm wat die ingewikkelde metropolitaanse spoorwegnetwerk opvallend akkuraat nageboots het.

Aan die Columbia-universiteit het die bioloog Martin Picard¹⁵ ontdek dat mitochondria – die organelle wat in die selle van bykans elke komplekse organisme voorkom – met mekaar en met die selkern kommunikeer (Columbia University Irving Medical Center 2026). Hulle toon groepvorming en interafhanklikheid, sinchroniseer hulle gedrag en spesialiseer funksioneel om spesifieke funksies binne die organisme te verrig. Niemand beweer dat mitochondria bewus is nie, maar indien ’n dier so groot soos ’n hond dieselfde gedrag sou toon, sou ons waarskynlik intuïtief die basiese vlak van bewussyn daaraan toeskryf (Zadeh 2021).

Cornel du Toit het tydens ’n video-oproep 06 September 2018, ten tye van die South Arican Science and Religion Forum aan my die volgende gesê:

Christof Koch,¹⁶ een van die wêreld se bekendste neurowetenskaplikes, is hoofwetenskaplike van die MindScope-program by die Allen Institute for Brain Science in Seattle. Gedurende die negentigerjare van die vorige eeu en die vroeë jare van hierdie eeu het hy nóú saamgewerk met die ontslape Nobelpryswenner Francis Crick, wat saam met James Watson, Maurice Wilkins en Rosalind Franklin die dubbelheliksstruktuur van DNS help ontrafel het. Hulle werk het ’n belangrike grondslag vir die moderne neurowetenskap van bewussyn gelê.

In onlangse jare het Koch een van die vernaamste kampioene en sterkste verdedigers geword van die Integrated Information Technology (IIT),¹⁷ die toonaangewende neurowetenskaplike teorie van bewussyn, wat deur die Italiaanse neurowetenskaplike en psigiater Giulio Tononi¹⁸ ontwikkel is (Anon 2026).

Die IIT is daarop gemik om ’n metode te ontwikkel waarmee die hoeveelheid geïntegreerde inligting (wat bewussyn verteenwoordig) in ’n fisiese sisteem gemeet kan word (Anon 2026). Met ander woorde, is iets bewus en indien wel, hoe bewus? Een van Tononi en Koch se vele ambisies is om ’n praktiese toestel – ’n sogenaamde ‘bewussynsmeter’ – te ontwikkel wat die vlak van bewussyn by pasiënte in ’n vegetatiewe toestand kan meet.

IIT het egter ook sy kritici. In The Blind Spot lewer Franck et al. (2024:85) waardevolle kritiek op die teorie, wat aansluit by Craffert se bespreking van die metafisiese dimensies van bewussyn. Die outeur vertaal en som hulle standpunt soos volg op:

Tononi se wetenskaplike navorsing stem ooreen met sekere filosofiese argumente ten gunste van panpsigisme. ‘Dit sê bewussyn is gegradeer en baie meer wydverspreid’, het Koch opgemerk. Volgens hom het Tononi aanvanklik probeer om die verband met panpsigisme te vermy, omdat hy gevoel het dat mense die teorie summier sou verwerp. Die verband het egter al hoe duideliker geword. In 2015 het Koch en Tononi saam die invloedryke artikel ‘Consciousness, here, there and everywhere?’ gepubliseer, waarin hulle aangevoer het dat hoewel IIT nie oorspronklik met panpsigisme in gedagte ontwikkel is nie, dit tog verskeie van die sentrale intuïsies van panpsigisme deel (Zadeh 2021).

Cornel du Toit het die volgende aan my gesê:

In 2013 het Koch na ’n Tibettaanse klooster in suidelike Indië gereis vir ’n simposium oor fisika, biologie en breinwetenskappe, waartydens Boeddhistiese monnik-geleerdes en Westerse wetenskaplikes met mekaar in gesprek getree het. Daar het hy die hedendaagse Westerse konsensus uiteengesit, naamlik dat slegs mense en sommige diere oor bewussyn beskik.

Terwyl hy by die klooster was, het Koch ook by die onderrig van die monnike betrokke geraak. Tydens een van die sessies is videomateriaal van klein bakterieë wat rondbeweeg, vertoon waarna die monnike gevra is wat hulle daarvan dink en of daar volgens hulle ’n vorm van bewustheid by die bakterieë aanwesig is. Hulle antwoord was duidelik: hulle het geen probleem daarmee gehad nie (Zadeh 2021).

Dit bring ons by die deduksie van hierdie artikel, waarin ek kortliks reflekteer op die gemors wat Homo sapiens veroorsaak het – en waaraan ons steeds skuldig is.

Die gemors het ontstaan toe die Homo sapiens-spesie begin glo het dat hulle verhewe is bo die natuur. Hierdie opvatting is versterk deur die Christendom sowel as die moderne wetenskaplike siening dat materie dood is. Homo sapiens was meer aggressief as die natuur. Gelukkig was akademici soos Cavendish, Spinoza en Bruno bereid om teen die stroom te dink en om ‘teen die prikkels te skop’. Hulle het ruimte geskep vir die herwaardering van ’n antieke, dog radikale idee – dié van panpsigisme.

Soos vroeër in hierdie artikel vermeld is, het Cornel du Toit daarop gewys dat panpsigisme nie beweer dat ’n stoel oor ’n bewustheid beskik nie. Die argument is eerder dat die fundamentele deeltjies waaruit die stoel bestaan – die atome en kwarke waaruit dit gevorm is – deel van ’n bewuste is (verbeelding).

Cavendish, Spinoza, Bruno en vele ander het daarom vasgehou aan ’n idee wat reeds sedert die vroegste besinnings oor die aard van die verstand deur die filosofiese tradisies van die Ooste en die Weste beweeg het. Spore daarvan kan gevind word in Hindoeïsme, Boeddhisme, Taoïsme, die Christelike mistiek en die filosofie van die antieke Grieke, asook in talle inheemse geloofstelsels regoor die wêreld. Die idee het deur die eeue verskillende vorme aangeneem, maar hedendaagse navorsing plaas hierdie uiteenlopende tradisies grotendeels onder een oorkoepelende teorie, naamlik panpsigisme.

Die kerngedagte van die voorafgaande bespreking kan soos volg saamgevat word (Zadeh 2021):

Dus, panpsigisme as idee bied ’n uitdagende perspektief op een van die mees geheimsinnige verskynsels waarmee die mensdom nog gekonfronteer is, naamlik bewussyn. Vanuit hierdie perspektief is bewussyn nie ’n eienskap wat uitsluitlik tot die mees komplekse organismes beperk is nie, maar iets wat op fundamentele vlak die hele heelal deurdring. Indien hierdie siening geldig is, moet bewussyn nie slegs as ’n biologiese verskynsel verstaan word nie, maar as ’n fundamentele – en moontlik ook postfundamentele – kenmerk van die werklikheid self. Op die mees basiese vlak, het die Kanadese filosoof William Seager geskryf, is die wêreld (en, volgens my siening, dus ook die kosmos) wakker (Van Rooyen 2018).