Die diakonaat van christelike gemeentes het vanaf die vroegste tye ’n verskeidenheid vorme aangeneem. Dit kan daaraan toegeskryf word dat daar nêrens in die Nuwe Testament ’n gedetailleerde beskrywing van die diakonaat van die gemeente of van die werk van die diaken is nie. Tans bestaan daar ook ’n verskeidenheid praktyke in verskillende lande en denominasies (Orton 2012:261).

In die afgelope 30 jaar het daar ’n wêreldwye debat ontstaan rondom die betekenis van die diakonwoorde in die Nuwe Testament (NT), die dienswerk van die diaken en die diakonaat van die gemeente. Hierdie akademiese gesprek (vgl. Donfried 1990; Arndt, Danker & Bauer 2000; Gooder 2006; Klaasen 2020; Koet 2019; Koet, Murphy & Ryökäs 2018; Latvus 2010; Nordstokke 2019; Rüegger & Sigrist 2011:79–80) is veral begin op grond van die omvangryke navorsing van J.N. Collins (1990) oor die betekenis van die diakonwoorde. Later het A. Hentschel (2007) met haar diepgaande navorsing oor die diakonwoorde Collins se bevindinge ondersteun. Collins het na sy eerste boek heelwat artikels en boeke gepubliseer (vgl. die nuutstes, Collins 2014; 2020). Verskillende ander boeke en artikels is oor die diakonaat gepubliseer waarin reaksie op Collins se publikasies verwoord word (Clarke 2000:234–241; 2008:233–245; Latvus 2008:144–149; Smit 2018:23–29). Onder andere is die wese van die diakonaat dat dit nederige dienswerk is bevraagteken op grond van Collins se bevinding dat die diakonwoorde nêrens in hierdie betekenismoontlikheid gebruik word nie.

Indien gemeentes of denominasies hierdie resultate in hulle gemeentediakonaat toepas, kan dit ingrypende gevolge vir die bediening hê (Hartley 2004:379). Dit was daarom noodsaaklik dat die bevindinge van Collins getoets word met deeglike eksegese.

Ek het verskeie gedeeltes in die NT waar hierdie woordgroep gebruik word indringend eksegeties ontleed om die betekenis daarvan vir gemeentebediening en vir die taak van die diaken te bepaal. Dit het hieruit duidelik geword dat sommige van Collins se bevindinge nie water hou nie.

In hierdie artikel gebruik ek van die resultate van hierdie studie en pas dit toe op die gemeente se diakonaat. Indien hierdie resultate in ’n gemeentepraktyk gemaak word kan dit ingrypende positiewe vrugte dra ten opsigte van die betrokkenheid van lidmate in die diakonaat. Dit sou ook daartoe kan lei dat ’n gemeente haar diakonaat herdefinieer.

Wanneer Jesus se gebruik van die diakonwoorde volgens die evangelies beskryf word, kom daar belangrike riglyne vir die gemeentediakonaat na vore.

Volgens al vier die evangelies het Jesus die diakonwoorde gebruik om sy eie taak op aarde en die van sy volgelinge te beskryf (Matt 20:25–28; Mark 10; Luk 22; Joh 12). Breed (2018) toon aan dat die inhoud van die diakonwoorde in elkeen van die evangelies in die lig van die konteks waarin dit binne die evangelie-naratief gebruik word, verstaan moet word. In elkeen van die evangelies kom hierdie beskrywing van Jesus se dienswerk en die van sy volgelinge teen die einde van sy lewe op aarde voor en word dit nou verbind met sy aankondigings dat Hy gaan ly, sterf en opstaan uit die dood. In al vier evangelies is hierdie beskrywing van Jesus en sy volgelinge se dienswerk net voor of tydens die beskrywing van Jesus se laaste Pasga. Volgens die sinoptiese evangelies gebruik Jesus die diakonwoorde om Hy dissipels tereg te wys oor hulle gesindheid toe hulle gestry het oor wie die belangrikste onder hulle sou wees. Breed (2018) toon ten opsigte van al vier evangelies aan dat die betekenis waarin die diakon- woorde verstaan kan word, medebepaal word deur die doelbewuste strukturering van hulle evangeliebeskrywings deur die outeurs.Tog lê elkeen van die evangelies klem op ’n unieke betekenisinhoud van die diakonwoorde.

In Handelinge 1–6 word die begin en groei van die kerk in Jerusalem deur die werking van die Gees beskryf. Tydens hierdie periode is daar verskeie aanslae teen die kerk van buite en van binne (Talbert 2007:57–65). In Handelinge 6 word beskryf hoe die gemeente die gevaar van verdeeldheid in die gemeente hanteer wanneer die Griekssprekende Jode se weduwees oor die hoof gesien word in die daaglikse bediening. Dit is nie duidelik uit die gedeelte in watter opsig hulle nie bedien is nie.

Wat van belang is, is dat die totale bediening van die gemeente met die diakonwoordgroep aangedui word. Die oplossing vir die probleem word daarin gevind dat die verskillende fasette van die bediening (diakonia) verdeel word (Koet 2011:87, 88). Die apostels behou die fasette waarvoor hulle primêr deur Jesus toegerus is, naamlik die lewering van ooggetuienis (woord) en die gebede. Die sewe mans wat verkies word, neem leiding in die res van die diakonia. In hierdie gedeelte word die noue verband tussen koinonia en diakonia duidelik. Wanneer die diakonia nie voldoende funksioneer nie, stel dit die eenheid (koinonia) in die gemeente in gevaar.

Nadat die diakonia en koinonia herstel is, word die resultaat beskryf dat die gemeente in getalle gegroei het. Wanneer die koinonia en diakonia in die gemeente reg funksioneer, het die gemeente ’n trekkrag na mense buite die gemeente.

Op grond van die gebruik van die diakonwoorde in Handelinge 6 kan die gevolgtrekking gemaak word dat daar seker gemaak moet word dat die eenheid binne die gemeente bewaar word deur elke lidmaat te versorg volgens hulle behoeftes. ’n Gemeente wat haar lidmate versorg en die eenheid bewaar, kan mense van buite die gemeente trek. Alle aspekte van die gemeentebediening is ook diakonaal gerig.

Verskeie navorsers toon aan dat diakonia en koinonia onafskeidbaar is. Moore (2022:8) sê: ‘Service thus emerges from community – a sense of communion with God and the people of God, and with the larger world’. Nordstokke (2014:266) toon aan dat die diakonia van die kerk nie geskei mag word van die ander fasette van die bediening nie, maar dat die effektiwiteit van die diakonaat geleë is in ’n geïntegreerde bediening. Daarmee dui hy (Nordstokke 2014:267) aan dat diakonia tot die wese van die kerk behoort en nie ’n opsionele ekstra is nie soos wat dit ook uit die studie van Handelinge duidelik geword het. Nordstokke (2014:68) toon ook verder aan dat die uitreik na die wêreld ten nouste verbonde is aan die wyse waarop die kerk haar diakonale taak verrig. Volgens Handelinge 6:7 het die herstel van die verhouding tussen koinonia en diakonia groei in die kerk bewerk.

In 1 Korintiërs 12 onderrig Paulus die gemeente aangaande die gawes van die Gees waarskynlik op grond van vrae wat aan hom gerig is (Kok 2012:1–3). Hy begin sy verduideliking deur die kontras tussen die heidense lewe waarin mense deur stom afgode meegevoer word en die belydenis van iemand wat deur die Gees van God spreek, te verwoord. Die verskil wat hy uitlig is dat die belydenis van Jesus as Here onlosmaaklik verbonde is aan iemand wat deur die Gees gelei word (Chiu 2007:236–238). Hiermee word die gawes van die Gees onmiddelik gekoppel aan die verheerlikte Christus (Garland 2003:565).

Die woord diakonia word in 1 Korintiërs 12:5 5 gebruik. Om die betekenis hiervan vir die diakonia van die gemeente te begryp, is dit belangrik om in die eerste plek na die struktuur van vers 4–7 te kyk en daarna na die plek van vers 4–7 binne die hoofstuk. Vers 4–6 word aan mekaar verbind deur die driemalige herhaling van die volgende: die woord διαίρεσις [verskeidenheid] wat telkens voorop in die sin geplaas is, saam met die woord εἰσί [daar is] wat later in die sin volg, asook die frase τὸ δὲ αὐτὸ [maar dieselfde]. By elkeen van die herhalinge word na een van die drie dinge, die charismata, die diakonia en die energemata verwys saam met ’n ander persoon van die drie-enige God in die volgorde Gees, Here (Seun) en God (die Vader).

Dan in vers 7 word die dinamika tussen hierdie drie χαρισμάτων [gawes], διακονιῶν [bedieninge] en ἐνεργημάτων [kragtige werkinge] as ’n openbaring van die Gees wat aan elke gelowige gegee word beskryf en die doel daarvan is dat dit nuttig sal wees vir die liggaam van Christus.

In vers 8–10 word verskillende gawes genoem wat die Gees in die gemeente gee. In vers 11 word bevestig (soos in vers 7, 8 en 9) dat dit dieselfde Gees is wat die gawes in die gemeente uitdeel soos Hy wil. Vers 8–10 kan beskou word as ’n nadere omskrywing van vers 4.

Vanaf vers 11 word die beeld van Christus se liggaam gebruik om die dinamika tussen die verskeidenheid en die eenheid binne die gemeente te beskryf. Die verskillende ledemate van die liggaam met elkeen se funksie (diakonia) wat tot die optimale funksionering van die liggaam bydra, word gebruik om die noodsaak van elke ledemaat te beskryf. Die klem word daarop gelê dat elke ledemaat in die liggaam behoort en dat selfs die swakste lede noodsaaklik is (Thiselton 2000:931). Die lede is by mekaar se lief en leed betrokke. Die gawes wat die Gees gee, gaan dus deur elke lid oor tot diens (diakonia) binne die liggaam en dit bou die eenheid (koinonia) binne die gemeente. Hiermee word dieselfde dinamika wat in Efesiërs 4 beskryf word, met die beeld van die liggaam van Christus verduidelik (Dean 2010:62, 63).

Hiermee word ook die kousale verband tussen die charismata, diakonia en energemata in vers 4 duidelik. Die Gees gee ’n verskeidenheid gawes binne die liggaam van Christus. Wanneer elke ledemaat se funksie (diakonia) vervul word, werk God kragtig om alles in almal tot stand te bring. Hierdeur openbaar die Gees God drie-enig (v. 7; Breed 2018:103–107).

In vers 28 en 29 word verwys na besondere persone as gawes binne die gemeente. Hulle kan gesien word as diegene wat die gelowiges moet toerus vir hulle dienswerk. Alhoewel dit nie hier uitgespel word nie, is dit van dieselfde persone of dienste wat in Efesiërs as toerusters aangedui word.

Opsommend kan gesê word dat Paulus die dinamika tussen die gawes van die Gees, die diakonia van die gemeente in navolging van Christus hulle Here en die kragtige werking van God wat dinge binne mense laat gebeur, aan die gemeente verduidelik. Die diakonia word vergelyk met die funksies van die verskillende lede binne ’n liggaam. Die eenheid en die verskeidenheid word verduidelik met die klem daarop dat elkeen nodig is en in die liggaam hoort. Wanneer die gemeente mekaar so bedien, groei daar ’n eenheid (koinonia) waar elkeen versorg word en ’n funksie het.

’n Gemeente wat die effektiewe en kragtige werking van God wil beleef, moet elke lid binne die gemeente begelei om sy of haar gawes te ontdek en hulle toerus om dit te gebruik. Doelbewuste bevordering van die onderlinge eenheid is noodsaaklik. Hierin kan die besondere gawes ’n belangrike rol speel. Diakonia, geestesgawes en die kragtige werking van God in mense is onlosmaaklik aan mekaar verbonde en hierdie dinamika moet in die praktyk van die gemeentebediening neerslag vind. Gemeentediakonaat word dus gebou op die dinamika tussen gawes, dienswerk en die kragtige werk van God in mense deur die diakonia.

Breed (2018:90–101) toon aan hoe jeugbediening daarby kan baat wanneer kinders van jongs af betrek word by die diakonia van die gemeente. Dean (2010) verwys na empiriese navorsing wat aantoon dat kerke aan hulle jongmense ’n ‘a feel-good therapeutic gospel’ verkondig wat geen bydrae tot die diakonia van die gemeente vra nie. Dit het tot gevolg dat die jongmense nie ’n verbondenheid met God en sy kerk ontwikkel nie. DeVries (2004:21) beskryf die tradisionele jeugbediening as ‘the isolation of teenagers (and children) from the adult world and particularly from their own parents’. Die kinders en jongmense behoort doelbewus betrek te word by die diakonaat van die gemeente om hulle daardeur die eenheid van die liggaam van Christus te laat ervaar, maar hulle ook eerstehands die kragtige werking van God te laat sien wanneer hulle hulle gawes gebruik om ander mense te bedien met God se genade (vgl. Sims 2005:11).

In Efesiërs word God se plan¹ (oikonomia) om alle dinge onder Christus te verenig, beskryf (Floor 2011:471). Volgens hierdie plan neem Hy mense as sy kinders aan sodat hulle tot lof van die heerlikheid van sy genade kan wees. Die plan bestaan uit twee dele. In die eerste deel is God drie-enig alleen aan die werk (Ef 1–2). Die Vader kies mense uit om as sy kinders aan te neem, die Seun bewerk hulle verlossing deur sy lewe, sterwe, opstanding en regering. Die Heilige Gees wek hulle op uit hulle sondedood, verseël lei en vervul hulle. Die Gees maak hulle deel van God se tempel en Jesus se liggaam. Hy maak hulle gereed as bruid van Christus (vgl. Pretorius 2006:256).

In die tweede deel van sy plan (beskryf in Ef 3–6) betrek God mense in die uitvoering daarvan (Lincoln 1990:xxxvi). Hy roep Paulus (en ander apostels) om gemeentes deur hulle diakonia te vestig. Die gemeentes as eenheid en die lidmate individueel word geroep om die grootheid van God se genade te verkondig. Hulle doen dit deur op ’n bepaalde manier te lewe (te wandel). Hulle verkondig God se genade deur te wandel in die goeie werke wat God vir hulle voorberei (Ef 2:10). Hulle kan dit doen omdat God hulle uit genade verlos het en deel laat kry het aan die beloftes van die verbond en hulle so deel gemaak het van die tempel waarin Hy woon deur sy Gees (2:11–22). Hulle doen dit ook deur in die tempel as eenheid saam te leef ongeag taal en kulturele verskille (vgl. Petrenko 2011:145). Dit wat God vir hulle doen en is (indikatief), dien as ’n roeping waaruit hulle kan leef (imperatief).

Om waardig hierdie roeping te vervul, moet hulle die eenheid wat die Gees bewerk en bewaar (4:1–2). Hulle bewaar die eenheid deur dit wat hulle saambind te koester (4:4–6). Christus as die oorwinnaar-koning gee egter ook aan elkeen unieke genadegawes. Hierdie gawes moet gebruik word om hulle diakonia te doen en so die liggaam van Christus op te bou (4:7–16). Wanneer hulle elkeen hulle funksie binne die liggaam vervul, word die eenheid bewaar en die liggaam groei na volwassenheid (4:11–16). In hierdie groei na volwassenheid speel die waarheid waarmee hulle mekaar vermaan, bemoedig en onderrig ’n kernrol om hulle te bewaar van misleiding (4:15). Paulus bid telkens dat hulle dit wat God vir hulle gedoen het en waaraan hulle deel het, sal begryp. Hierdie kennis rig die nuwe lewe waartoe hulle nou geroep is (Ef 1 en 3; Petrenko 2011:11–128).

Om hulle diakonia te kan doen, het die gemeente egter toerusting nodig en daarom gee Christus ook mense as gawes om die toerusting te doen. Hierdie toerusters is onder ander apostels, profete, evangeliste, herders en leraars (4:11).

Wanneer die liggaam en elke individu op hierdie wyse groei na volwassenheid, staan hulle lewe groeiend in kontras met die van die mense wat Christus nie ken nie (Ef 5). Omdat hulle Christus leer ken het, vind daar ’n veranderingsproses in hulle lewe plaas (4:17–22). Hulle lê die ou mens af, hulle dink en voel anders oor die lewe en hulle leef groeiend ’n nuwe lewe vanuit hulle kennis van Christus en die begeleiding van die Gees (4:17–32). Hulle hele lewe word dus diakonia omdat hulle navolgers van God is as sy geliefde kinders. Hulle wandel nou in liefde, in die lig en in wysheid (Ef 5). Met hierdie lewenswyse bestraf hulle die dinge van die duisternis en roep hulle mense om in die lig van Christus te kom lewe (5:13–14). Hierdie lewenswyse bepaal hulle verhoudings in hulle huwelike, gesinne en in hulle werk (5:21–6:9). Hulle kan alleen so lewe wanneer hulle saam met ander gelowiges voortdurend vervul word met die Gees (5:18). God gee aan hulle die wapenrusting van sy genade om die aanslae van Satan te weerstaan en staande te bly op hulle pos (6:10–24; Barth 1984:388–394; Petrenko 2011:131–143; Talbert 2007:103).

Dit wat in Efesiërs oor die diakonia van die gemeente gesê word, kom ooreen met die narratief van die evangelies. Diakonia is die bediening van die genade van God in navolging (vanuit die kennis) van Jesus. Efesiërs gee verdere inligting, naamlik dat elkeen genadegawes ontvang om hulle diakonia te doen en dat Jesus ook toerusters skenk vir die gemeente. Soos in die evangelies is dit duidelik dat daar voortdurende groei moet wees in begrip en uitlewing van wat die diakonia inhou. Soos in die evangelies word die nuwe lewenswyse in navolging van Christus gekontrasteer met die lewenswyse van diegene wat nie kinders van God is nie.

Opsommend: Volgens Efesiërs is die diakonia van die gemeente nie beperk tot sekere aksies nie, maar is ’n bepaalde lewenswyse van die gemeente as eenheid en van elke individu. Die diakonia van die gemeente is ten nouste verbind met die genadegawes van elke individu en die toerusting om dit binne die gemeente maar ook in elke dag se lewe te gebruik. Die diakonia is in wese missionaal omdat dit mense in kontak bring met die nuwe lewenswyse waardeur Christus aan hulle verkondig word. Diakonia kan volhardend geleef word wanneer die kennis van God se genade konkreet prakties toegepas word in die verloop van elke dag van elke dag waar die gelowiges deur Satan en sy magte aangeval word. Dit kan hulle doen in die krag en toerusting van God wat die Gees gee.

Daar is min navorsers wat die verhouding van die diakonaat en die gawes van elke lidmaat indiepte-ondersoek. Daarmee saam word die taak van die diakens ten opsigte van die toerusting van die lidmate nie nou verbind met die diakonale taak van die kerk nie. Mcknight (2018:14, 57, 73, 87, 97) maak wel dikwels melding van die gawes van die Gees, maar betrek dit net op die diakens self. Dieselfde is die geval by Keating (2015). Cummings, Ditewig en Gaillardetz (2005:1, 5, 6, 78) handel wel oor die gawes van die Gees, wat elke lidmaat ontvang het, maar dui nie die taak van die diaken daarin aan nie.

Uit die eksegese kan die volgende prakties-teologiese riglyne getrek word wanneer die diakonia van die gemeente ingerig word op grond van die betekenismoontlikhede waarin die diakonwoorde gebruik word:

Die diakonia word gedoen in navolging van Christus se lewenswyse van ontferming en bediening van God se genade aan alle mense, ook die randfigure in die samelewing.

Navolging (dissipelskap) van Christus gaan hand aan hand met dienswerk (diakonia). Wie Christus as Here bely moet die genade wat Hy vir sy dissipels verdien het, aan ander bedien.

Elke faset van die gemeentebediening is diakonia wat die koinonia versterk en bewaar en so verseker dat die gemeente mense van buite intrek.

Die diakonia van die gemeente moet verdeel word sodat bepaalde leiers verantwoordelikheid neem vir die bestuur van spesifieke dele van die diakonia.

Die diakonia van die gemeente het ’n doelbewuste missionale gerigtheid.

Elke lidmaat, ook die kinders, word toegerus om hulle gawes en geleenthede te gebruik om ander met die genade van God te bedien.

Die verhouding tussen die gawes van die Gees, die diakonia van elke lidmaat en God se kragtige werking in mense, moet as basis van die diakonaat dien.

Die gemeente is rentmeesters van God se veelkleurige genade en moet die genade bedien volgens die gawes of geleenthede wat elkeen ontvang het.

Die diakonia van die gemeente vloei voort uit ’n bepaalde gesindheid (die gesindheid van Christus) en word verwerklik deur gasvryheid, akkommodering en bereidheid om die minste te wees.

Diakonia bring skeiding. Die diakonia van die gemeente stel mense voor die keuse om Christus se genade te ontvang of nie. Ook gemeentelede word voor die keuse gestel om Christus na te volg in sy lewenswyse en gesindheid, of te aanvaar dat hulle nie werklik dissipels van Hom is nie.

In navolging van die voorbeeld wat in Handelinge 6 verhaal word, kan die diakonia van die gemeente verdeel word. Die verdeling kan wees in die Woord-bediening en die konkrete hulpbediening (daad-bediening). Alhoewel hierdie twee dele onderskei kan word, sal daar altyd oorvleueling wees. Soos in die gemeente in Jerusalem gebeur het, word die bediening dan ter wille van die effektiewe funksionering daarvan verdeel. Die ouderlinge en predikant kan verantwoordelikheid neem vir die Woord-bediening² (Woord-diakonia) en die diakens kan verantwoordelikheid neem vir die effektiewe funksionering van die daad-bediening (daad-diakonia). Soos die gemeente in Jerusalem kan ’n gemeente haar bediening so struktureer dat die diakonia effektief plaasvind en niemand in die gemeente afgeskeep word nie.

Die daad-diakonia kan gesien word as die diakonaat van die gemeente. Die diakens neem verantwoordelikheid om elke lidmaat (ook die kinders) te begelei om hulle gawes asook die geleenthede wat hulle het om ander te dien, te ontdek. Die diakens kan ook die gemeentelede toerus en verantwoordbaar hou vir die dienswerk wat elkeen onderneem het om te doen. Lidmate doen hulle diakonia daar waar hulle elke dag leef, en elkeen se bediening van God se genade vorm deel van die diakonaat van die gemeente.

Bo en behalwe die individuele diakonia kan gemeentelede met dieselfde gawes en ooreenstemmende dienswerk in diensgroepe georganiseer word om mekaar by te staan en om saam toegerus te word. Die gemeente kan die nood in hulle omgewing identifiseer en biddend in die gemeente soek na die gawes om daardie nood te hanteer. Kinders wat van jongs af begelei word om ’n oog te hê vir geleenthede om God se genade aan ander te bedien, ervaar God se kragtige werking en groei in geloofsvolwassenheid.

Die diakonaat van die gemeente bestaan in die uitdeel van God se genade deur elke lidmaat as individu, deur groepe binne die gemeente en deur die gemeente as geheel in uitreik-aksies. Hiermee word die diakonaat in wese missionaal omdat die genade wat bedien word mense na God roep. Die diakens is die leiers en toerusters in die diakonaat om die gawes te ontdek, te aktiveer en die gemeente verantwoordbaar te hou vir die dienswerk wat hulle voor God onderneem om te doen. Die ouderlinge hou toesig oor die dienswerk en rapporteer daaroor in die ouderlinge vergadering.

Vanuit resente bronne is aangetoon dat bostaande perspektiewe wel aandag kry, maar dat daar ruimte bestaan vir indiepte-navorsing en praktykmaking van aspekte van die diakonaat wat deur die eksegese ontgin is.